Strona Główna


zapomniałeś hasło?

Artykuły
Historia prawa
Prawo za granicą
Słowniki
Polecamy porady
Wpływ zdolności widzenia na ocenę zeznań świadków

Wzrok należy do podstawowych zmysłów mających największe znaczenie w procesie poznawania otaczającego świata(1). Organem reagującym na bodźce świetlne są oczy, wyspecjalizowane struktury o wysokim stopniu światłoczułości(2). Bodźcem właściwym dla receptorów wzrokowych jest energia promienista w zakresie widma o długości fali zawartej w przedziale od 0,4 do 0,72 mikrona. Oznacza to, iż promienie o innych długościach fali, np. podczerwone czy nadfioletowe, nie docierają już do siatkówki oka, będącej receptorem wzrokowym. Najistotniejszą cechą dobrego widzenia jest ostrość wzroku, czyli zdolność odróżniania przedmiotów małych lub oddalonych(3). Zdolność ta związana jest z akomodacją oka, przystosowaniem się krzywizny soczewki do odległości obserwowanych obrazów(4). Akomodacja soczewki polega na jej spłaszczaniu się przy patrzeniu na przedmioty dalekie i pogrubianiu przy oglądaniu przedmiotów bliskich. Zaburzenia akomodacji mogą polegać na jej niezdolności do osiągania kształtu potrzebnego do spostrzegania przedmiotów położonych daleko lub blisko(5).

Jednym z istotnych elementów składających się na dokładność spostrzeżenia jest z pewnością barwa. Pod pojęciem barwy rozumie się subiektywne doświadczenie związane ze światłem. Doświadczenie barwy zależy od trzech charakterystyk energii fizycznej: długość fali, czystość i intensywność. Długość fali odpowiada psychologicznej własności (czyli temu, co potocznie nazywa się kolorem), czystość - nasyceniu, natomiast intensywność odpowiada jasności(6).

W związku z tym, że każdy człowiek subiektywnie odbiera wrażenia wzrokowe, nauka ustaliła obiektywne, liczbowe parametry charakteryzujące każdą barwę. Można do nich zaliczyć: odcień, natężenie, czyli jasność barwy, nasycenie oraz czystość. Człowiek uświadamia sobie tylko trzy cechy barw: jasność, nasycenie i odcień. Zeznający świadek powinien określając wygląd jakiegoś obiektu podać także jego prawidłową barwę. Zatem musi umieć zwerbalizować trzy cechy barw, co w praktyce bywa bardzo trudne. Najwięcej kłopotów sprawia świadkowi określenie jakości barwy. Problemy w widzeniu barw mogą wynikać z indywidualnych cech spostrzegającego, np. ze ślepoty na barwy, daltonizmu czy nieumiejętności określenia danej barwy. Trudności te mogą być też związane z różnicami w oświetleniu, kłopotami z adaptacją wzroku, złudzeniami wynikającymi z kontrastów współczesnych następczych, a także z sugestiami związanymi z pamięcią barw(7).

Człowiek z reguły widzi trzy grupy barw: czerwoną i zieloną, żółtą i niebieską oraz białą i czarną. Na spostrzeganie barw może wpływać szereg czynników. Jednym z ważniejszych jest dysfunkcja związana z nieprawidłowym widzeniem barw. Zaliczyć tu można zarówno monochromatyzm (ślepota na barwy), jak i dichromatyzm (w której obcięte jest czerwone pasmo widma, odbierane w rezultacie jako czarne) czy deuteranopię (zaburzenie w widzeniu barw czerwonej i zielonej widzianych jako żółta). Jeśli więc istnieje podejrzenie, że świadek dotknięty jest którąś z tych wad, a zeznania jego dotyczą kolorów, należy przeprowadzić testy na widzenie barw, aby wykluczyć ewentualność pomyłki czy zafałszowania treści relacji(8).

Innym czynnikiem wpływającym na widzenie barw jest oświetlenie. W zależności od intensywności oświetlenia mogą zanikać barwy przedmiotów (tak się dzieje w bardzo słabym świetle) lub też zmieniać się w oświetleniu neutralnym, sztucznym żarowym, neonowym czy halogenowym(9). Spostrzegane o zmroku barwy ciepłe (czerwona, pomarańczowa, żółta) wydają się ciemniejsze (czerwień prawie czarna), a barwy zimne (niebieska, zielona) - jaśniejsze (tzw. zjawisko Purkyniego). Barwy ciepłe, zwłaszcza żółta widziana w świetle dziennym, wydają się bardziej jasne niż barwy zimne(10).

Na postrzeganie barw wpływa również odblask kontrastowego barwnego tła, na którym dany przedmiot występuje, wielkość przedmiotu, czy materiał z jakiego został wykonany. Na percepcję barw wpływają też inne czynniki, które nie są związane z wadliwą budową poszczególnych narządów zmysłów człowieka. Chodzi tu przede wszystkim o zmiany w aktywności organizmu, w tym stan zmęczenia, przeżywane procesy emocjonalne, a także równoczesne działanie różnych bodźców na inne zmysły, działanie substancji chemicznych czy wiek człowieka(11).

Do ważnych elementów składających się na właściwe widzenie, w szczególności głębi i odległości jest umiejętność spostrzegania i oceny ruchu. Wiele problemów przysparza świadkom ocena prędkości. Jej prawidłowość zależy od wielu czynników, np. od doświadczenia osoby, od okoliczności czynienia obserwacji - czy patrzący był w ruchu czy bezruchu, odległości z jakiej dokonywano spostrzeżeń oraz wielkości obiektu(12).

Stosunkowo najbardziej złożoną sytuację spotyka się wtedy, gdy człowiek znajdujący się w poruszającym się pojeździe ma za zadanie ocenienie szybkości innego obiektu będącego w ruchu. Przeprowadzono eksperymenty, w którym obserwatorzy jadący w jednym samochodzie obserwowali inny, nadjeżdżający z przeciwnego kierunku, przy czym oba pojazdy jechały z pewną ustaloną z góry prędkością. Okazało się, iż trafne określenie szybkości nadjeżdżającego z przeciwka samochodu sprawiało badanym wiele trudności(13). Ruchomy obiekt spostrzegany jest znacznie łatwiej na tle innych przedmiotów niż w otwartej przestrzeni. Percepcja ruchu w hałasie łączy się zwykle z przecenieniem szybkości ruchu obiektu(14).

Większość zeznań jest ukształtowanych w oparciu o doznania wzrokowe. Jeżli wzrok osoby, która obserwuje zdarzenie funkcjonował prawidłowo można założyć, że poczynione przez nią spostrzeżenia właściwie odzwierciedlają rzeczywistość. Jeżeli świadek dotknięty był jakąś wadą wzroku, to spostrzeżenia, których dokonywał oceniać należy ostrożnie i krytycznie, w szczególności, gdy dotyczy to krótkowidzów. Ważne jest, aby dokładnie ustalić, czy krótkowidz obserwował interesujące zdarzenie w szkłach korekcyjnych, soczewkach kontaktowych czy też nie, jak poważna jest wada wzroku, czy ma dobrze dopasowane szkła i czy osiąga w nich pełną zdolność widzenia. Większość sytuacji, będących przedmiotem postępowań obserwowanych jest z pewnej odległości, dlatego ustalenie warunków obserwacji przez świadków dotkniętych krótkowzrocznością ma szczególnie ważne znaczenie. W przypadkach wątpliwości, dla większej wiarygodności świadka można przeprowadzić badania ostrości wzroku, z uwzględnieniem warunków i okoliczności obserwacji(15). Podstawą będzie tu art. 192§2 k.p.k., zezwalający na przesłuchanie świadka z udziałem biegłego lekarza(16). W oparciu o §4 tego przepisu, dla celów dowodowych można również poddać świadka, za jego zgodą, badaniu lekarskiemu. Przeprowadzenie tego typu badań ma istotne znaczenie, gdy podczas przesłuchania czy rozmowy ze świadkiem zauważalne są anormalne zachowania, np. mrużenie oczu, poprawianie kąta ustawienia okularów, przybliżanie lub oddalanie przedmiotów od oczu, co sugeruje, że świadek ma problemy z widzeniem. Należy zatem dokładnie wyjaśnić w jakich warunkach i okolicznościach dokonywano spostrzeżeń i czy w związku z tym nie ma wątpliwości co do jakości i wiarygodności zeznań(17).

W tym miejscu należy poczynić istotną uwagę dotyczącą negatywnego wpływu narkotyków na zdolność widzenia. Wiele narkotyków działa na wzrok pogarszając widzenie, np. opium, morfina i heroina powodują zwężenie źrenic oczu tak, że wielu heroinistów o zmroku lub nocą widzi znacznie gorzej od osób nie będących pod wpływem tych narkotyków. Oprócz pochodnych opium wiele leków powoduje zwężenie otworu tęczówki przez czas ich działania. Na przykład powoduje to wiele środków uśmierzających ból. Zrenice tracą zdolność dopasowywania się do warunków oświetlenia, więc np. wieczorem lub w nocy zdolność widzenia zażywającego narkotyki jest bardzo ograniczona. Nierzadko znaczne zwężenie źrenic następuje także po zażyciu niskich, terapeutycznych dawek narkotyku, a także leków takich, jak: kodeina, cyklazocyna, metadon, morfina i pentazocyna. Narkotyki pochodne opium zależnie od dawki mogą zmniejszać źrenice oczu do wielkości główki szpilki, prowadząc do zjawiska określanego w medycynie jako "miosis". Niestety również palenie haszyszu powoduje u niektórych osób "miosis"(18). Z kolei narkotyki, jak kokaina, amfetamina i ecstasy oraz inne pobudzające rozszerzają źrenice na czas rauszu narkotycznego, wskutek czego narkomani zostają oślepieni padającym światłem. Pole widzenia zażywających ecstasy jest zazwyczaj zamglone tak, że już choćby z tego względu ich zdolność postrzegania jest ograniczona. Ponadto amfetamina powoduje dalsze uszkodzenia wzroku jak zakłócenia w akomodacji i podwójne widzenie(19).

Zatem przy ocenie zeznań świadków, którzy kiedykolwiek zażywali jakiekolwiek narkotyki trzeba niezwykle uważać. Jak widać z powyższych rozważań zdolność widzenia zażywającego narkotyki jest bardzo ograniczona. Kontakt z tymi środkami często prowadzi do trwałych uszkodzeń wzroku i nieodwracalnych zakłóceń w widzeniu. Na uwagę zasługuje też fakt negatywnych skutków zażywania niektórych lekarstw. Należałoby więc przed przesłuchaniem świadka dokładnie wypytać go o jego stan zdrowia i zażywanie ewentualnych środków farmaceutycznych, a także zbadać ich wpływ na zdolność postrzegania odnośnie okoliczności, na którą świadek jest powołany.

Przy ocenie wiarygodności zeznań osób niedowidzących należy ustalić, czy nie miały one możliwości kontaktu ze sprawcą, np. przez dotyk, dźwięki, na które osoba sprawnie funkcjonująca mogła nie zwrócić należytej uwagi(20). Należy też mieć na uwadze stan zaawansowania ewentualnego niedomagania wzroku. Jeżeli świadek posługuje się np. tylko jednym okiem, wiadome jest, że jego relacja dotycząca przebiegu zdarzenia będzie mniej szczegółowa, niż osoby o obu zdrowych oczach. Oceniając zeznania świadków pamiętać należy o możliwości występowania dużych różnic indywidualnych, zależnych od bardzo wielu czynników mających swoje źródła, zarówno w budowie i w funkcjonowaniu zmysłu wzroku, jak też w okolicznościach i warunkach spostrzegania. Dlatego należy brać pod uwagę wszystkie te stany, a w przypadku wątpliwości sięgać do przewidzianych prawem rozwiązań, takich jak chociażby powołanie biegłego, który oceni zdolność postrzegania, czy poddanie świadka badaniom lekarskim. Jeżeli nie jest to możliwe, zeznania takie należy konfrontować z innymi uzyskanymi w danej sprawie informacjami i zawsze zakładać możliwość występowania błędów w spostrzeganiu. Brak jakichkolwiek błędów mogących mieć istotne znaczenie i tak uniemożliwia przyjmowanie domniemań, że choćby tylko niektóre rodzaje dokonywanych przez świadków ocen są w większości przypadków zgodne z rzeczywistością. Wśród ocen zeznających będą się bowiem znajdować i lepiej, i gorzej oceniający, nie można jednak apriorycznie zakładać, jakie są możliwości i zdolności określonej osoby w tym względzie. To powinno wzbudzać czujność i konieczność każdorazowej wnikliwej i obiektywnej kontroli uzyskanych w wyniku zeznań informacji(21).

Martyna Seroka

1 - B. Hołyst: Kryminalistyka, PWN, Warszawa 2000, s. 932.
2 - E.Gruza: Ocena wiarygodności zeznań świadków w procesie karnym. Problematyka kryminalistyczna, Wydaw. Zakamycze 2003, s. 59.
3 - B. Hołyst: Kryminalistyka, PWN, Warszawa, s. 932.
4 - Gruza: op. cit, ss. 60 i n.
5 - Ibidem, s.59.
6 - A. Reber: Słownik psychologii, Wydawn. Nauk. Scholar, Warszawa 2002, s.78.
7 - M. Czubalski: Eksperymentalne badania użyteczności "identyfikatora barw", Problemy Kryminalistyki 1970 Nr 85-86, ss. 369 i n.
8 - Gruza: op. cit., s. 64.
9 - Loc. cit.
10 - M. Ciosek: Psychologia sądowa i penitencjarna, Wydaw. Prawn. LexisNexis, Warszawa 2003, s. 107.
11 - Gruza: op. cit., s. 65.
12 - Ibidem, ss. 66 i n.
13 - B. Hołyst: Psychologiczne i społeczne determinanty zeznań świadków, PWN, Warszawa 1989, s.70.
14 - Ciosek: op. cit., s. 107.
15 - Gruza: op. cit., s.61.
16 - Art. 192§2 k.p.k. Jeżeli istnieje wątpliwość co do stanu psychicznego świadka, jego stanu rozwoju umysłowego, zdolności postrzegania lub odtwarzania przez niego postrzeżeń, sąd lub prokurator może zarządzić przesłuchanie świadka z udziałem biegłego lekarza lub biegłego psychologa, a świadek nie może się temu sprzeciwić.
17 - Gruza: op.cit., s. 61.
18 - Hołyst: op. cit., ss. 933 i n.
19 - Loc. cit.
20 - Gruza: op. cit., s.62.
21 - Ibidem, s.67.


Opublikowano 28-03-2007



[ Strona Głowna | Kancelarie | Artukuły | Porady On-line | Praca ]
[ o Adwokat.com | Reklama | Kontakt ]

Copyright © 1997-2009 ADWOKAT.COM
Internetowe Księgarnie


Wydawnictwa


Wasze Opinie